Forest City pernah menjadi simbol kepada cita-cita pembangunan hartanah berskala besar di Malaysia.
Menara kediaman moden memenuhi kaki langit, jaringan jalan dibina dengan kemas dan pelbagai kemudahan disediakan. Namun, jumlah penghuni yang rendah menyebabkan sebahagian besar bangunan kelihatan sunyi, terutama pada waktu malam.
Keadaan itu menyebabkan beberapa media antarabangsa melabelkannya sebagai sebuah “bandar hantu”.
Walaupun kerajaan Malaysia dan Johor berusaha menghidupkan semula kawasan tersebut melalui Zon Kewangan Khas Forest City serta Zon Ekonomi Khas Johor-Singapura, hakikatnya sesebuah bandar tidak akan hidup hanya dengan bangunan, jalan raya dan insentif cukai.
Ia memerlukan komuniti yang benar-benar menetap, bekerja, berbelanja dan menjalankan aktiviti ekonomi di dalamnya.
Dalam suasana itulah muncul Balaji Srinivasan, seorang tokoh teknologi dan mata wang kripto dari Amerika Syarikat yang pernah berkhidmat sebagai Ketua Pegawai Teknologi Coinbase.
Beliau membawa satu projek dikenali sebagai Network School.
Pada penghujung 2024, kira-kira 150 peserta dipercayai mula berkumpul di Forest City. Mereka terdiri daripada jurutera teknologi, pekerja jarak jauh, pengasas syarikat, pencipta kandungan serta pengembara digital dari pelbagai negara.
Pada peringkat awal, kehadiran komuniti ini dilihat berpotensi memberikan manfaat kepada Forest City.
Forest City mempunyai ruang kediaman dan komersial yang masih belum digunakan sepenuhnya, manakala Network School pula membawa masuk komuniti antarabangsa yang mempunyai kuasa berbelanja.
Kehadiran mereka dikatakan mula memberikan kesan positif kepada beberapa perniagaan tempatan. Balaji juga mendakwa bahawa komunitinya telah membawa masuk pelaburan dan perbelanjaan bernilai lebih RM100 juta ke Johor.
Namun, keadaan berubah apabila timbul dakwaan di media sosial mengenai kemungkinan terdapat warga Israel menyertai program tersebut menggunakan pasport negara kedua.
Isu itu menimbulkan kebimbangan kerana Malaysia tidak mempunyai hubungan diplomatik dengan Israel.
Susulan dakwaan tersebut, kerajaan mengarahkan siasatan dijalankan. Jabatan Imigresen dilaporkan memeriksa 266 warga asing daripada kira-kira 40 negara yang berada dalam komuniti berkenaan.
Hasil pemeriksaan mendapati individu yang diperiksa memiliki dokumen perjalanan sah. Tiada bukti dikemukakan bahawa terdapat warga Israel dalam kalangan mereka.
Kementerian Pendidikan Tinggi pula menjelaskan bahawa premis tersebut bukan institusi pendidikan tinggi yang berdaftar. Sebaliknya, ia dipercayai beroperasi sebagai ruang kerja bersama dan lokasi penganjuran program komuniti.
Sekiranya isu itu hanya berkaitan dakwaan kewarganegaraan peserta, Network School mungkin boleh mempertahankan dirinya sebagai mangsa khabar angin dan salah faham.
Namun, persoalan lebih besar mula timbul apabila pihak berkuasa tempatan menyiasat status operasi premis berkenaan.
Ultimatum Pelaburan Kepada Kerajaan Malaysia
Selepas operasi pemeriksaan dilakukan, Balaji dilaporkan mengumumkan penangguhan rancangan perluasan fasiliti Network School yang didakwa bernilai RM500 juta.
Beliau turut dikatakan meminta jaminan bertulis daripada Pejabat Perdana Menteri bahawa operasi seumpama itu tidak akan berulang.
Pendekatan tersebut menimbulkan persoalan besar.
Adakah seorang pelabur asing berhak memberikan tekanan kepada kerajaan hanya kerana membawa janji pelaburan yang besar?
Pelaburan asing memang penting kepada pembangunan ekonomi. Namun, nilai pelaburan tidak sepatutnya memberikan kekebalan daripada undang-undang tempatan.
Tidak kira sama ada pelaburnya seorang peniaga kecil, syarikat tempatan atau jutawan teknologi antarabangsa, semua pihak tetap perlu mematuhi peraturan imigresen, lesen perniagaan, penggunaan premis dan kelulusan pihak berkuasa tempatan.
Pelanggaran Lesen Membawa Kepada Penutupan
Majlis Bandaraya Iskandar Puteri kemudian mendedahkan bahawa Network School dipercayai beroperasi di dua premis berasingan.
Menurut penjelasan pihak berkuasa tempatan, sebuah premis mempunyai lesen pejabat tetapi didakwa digunakan untuk aktiviti yang tidak selaras dengan kelulusan asal.
Sebuah lagi premis pula dikatakan beroperasi tanpa lesen perniagaan yang sah.
Papan tanda yang digunakan juga didakwa tidak mempunyai kelulusan sewajarnya.
Susulan penemuan tersebut, notis penutupan dikeluarkan.
Pemangku Sultan Johor, Tunku Mahkota Ismail, turut menegaskan bahawa Johor tidak akan berkompromi dengan mana-mana pihak yang melanggar undang-undang, tanpa mengira jumlah pelaburan yang dijanjikan.
Pendirian tersebut penting kerana ia menunjukkan bahawa isu berkenaan bukan lagi semata-mata mengenai kewarganegaraan peserta.
Isu utamanya ialah pematuhan undang-undang.
Memiliki pasport dan dokumen imigresen yang sah tidak bermaksud sesebuah organisasi bebas menjalankan apa sahaja aktiviti tanpa lesen pihak berkuasa tempatan.
Sekiranya kedai kecil milik rakyat tempatan boleh dikenakan tindakan kerana beroperasi tanpa lesen, sebuah komuniti yang diasaskan oleh tokoh teknologi antarabangsa juga perlu tertakluk kepada peraturan yang sama.
Ideologi “Network State”
Untuk memahami mengapa projek Network School menimbulkan kebimbangan, masyarakat perlu melihat ideologi yang dibawa oleh pengasasnya.
Balaji Srinivasan bukan tokoh teknologi biasa.
Beliau merupakan graduan Universiti Stanford dalam bidang Kejuruteraan Elektrik dan pernah terlibat dalam beberapa syarikat teknologi serta firma modal teroka terkenal di Silicon Valley.
Beliau juga merupakan penulis buku The Network State: How to Start a New Country.
Melalui gagasan “network state”, Balaji membayangkan sebuah komuniti yang pada awalnya dibentuk secara digital.
Ahlinya berkongsi ideologi, membina ekonomi sendiri, mengumpulkan modal dan akhirnya memperoleh kawasan fizikal di beberapa negara.
Selepas komuniti tersebut memiliki jumlah ahli, kekayaan dan pengaruh yang mencukupi, mereka boleh berusaha mendapatkan pengiktirafan politik atau diplomatik.
Penyokong idea ini melihatnya sebagai satu bentuk pembaharuan terhadap konsep negara tradisional.
Namun, pengkritiknya melihat gagasan tersebut sebagai ancaman baharu kepada kedaulatan negara, khususnya apabila komuniti kaya dari luar cuba mendapatkan kuasa pentadbiran di wilayah milik negara lain.
Dalam konteks ini, Network School tidak boleh dinilai hanya sebagai pusat latihan teknologi atau ruang kerja bersama.
Ia juga boleh dilihat sebagai eksperimen awal untuk membina komuniti digital yang mempunyai struktur ekonomi, budaya dan kepimpinan tersendiri.
Persoalannya ialah sejauh mana projek seperti ini sekadar membentuk komuniti antarabangsa, dan pada tahap mana ia mula mencabar kuasa kerajaan tempatan.
Risiko Kolonialisme Korporat Moden
Konsep “network state” boleh menjadi berbahaya sekiranya dilaksanakan tanpa kawalan undang-undang yang jelas.
Golongan elit teknologi mungkin membeli atau memajak kawasan tertentu, membina komuniti eksklusif, mendapatkan keistimewaan cukai dan akhirnya menuntut lebih banyak autonomi.
Dalam keadaan sebegitu, penduduk tempatan berisiko hanya menjadi tenaga kerja sokongan dalam kawasan yang secara ekonomi dikuasai oleh komuniti luar.
Harga hartanah dan kos sara hidup juga boleh meningkat, sedangkan kekayaan utama beredar dalam kalangan pemilik modal dan ahli komuniti eksklusif tersebut.
Sebuah negara tidak boleh diurus seperti syarikat teknologi.
Syarikat boleh memilih pengguna, menutup akaun atau mengehadkan akses kepada perkhidmatannya. Sebuah negara pula mempunyai tanggungjawab kepada seluruh rakyat, termasuk mereka yang miskin, kurang berpendidikan atau tidak mempunyai kuasa ekonomi.
Oleh itu, sebarang usaha mewujudkan wilayah separa autonomi berasaskan kekayaan korporat perlu diawasi dengan teliti.
Pengajaran Daripada Próspera Di Honduras
Kebimbangan terhadap projek wilayah korporat bukanlah teori semata-mata.
Di Pulau Roatán, Honduras, terdapat sebuah projek dikenali sebagai Próspera.
Projek itu diwujudkan melalui kerangka undang-undang Zon Pekerjaan dan Pembangunan Ekonomi atau ZEDE yang pernah diluluskan oleh kerajaan Honduras.
Melalui kerangka tersebut, kawasan tertentu diberikan tahap autonomi yang luas, termasuk dalam urusan cukai, peraturan komersial dan pentadbiran.
Penyokongnya mendakwa model itu mampu menarik pelaburan dan mempercepat pembangunan.
Namun, pengkritik melihatnya sebagai sebuah kerajaan korporat kecil yang beroperasi di dalam wilayah negara berdaulat.
Penduduk tempatan turut dilaporkan bimbang bahawa perkembangan projek tersebut boleh memberikan kesan kepada hak tanah, komuniti nelayan dan kawasan warisan mereka.
Selepas Presiden Xiomara Castro mengambil alih pentadbiran, kerajaan Honduras bergerak untuk membatalkan kerangka ZEDE.
Mahkamah Agung negara itu juga dilaporkan memutuskan bahawa kerangka tersebut bercanggah dengan prinsip perlembagaan dan kedaulatan negara.
Pertikaian kemudian dibawa ke tribunal timbang tara antarabangsa.
Pelabur yang terlibat dalam Próspera menuntut pampasan bernilai berbilion dolar daripada kerajaan Honduras atas alasan hak pelaburan mereka telah terjejas.
Kes tersebut menjadi peringatan kepada negara sedang membangun.
Apabila sesebuah kerajaan memberikan kuasa terlalu besar kepada pelabur asing, usaha untuk mendapatkan semula kawalan pada masa hadapan boleh membawa kepada pertikaian undang-undang yang mahal.
Pelabur yang pada mulanya datang membawa modal boleh berubah menjadi pihak yang menuntut kuasa pentadbiran dan pampasan besar apabila kerajaan cuba menegakkan semula kedaulatannya.
Dari Forest City Ke Kazakhstan
Selepas tindakan penutupan diumumkan di Johor, Network School dilaporkan merancang untuk mengembangkan operasinya ke Kazakhstan.
Balaji bersama pihak berkaitan di Kazakhstan mengumumkan satu memorandum persefahaman untuk mewujudkan kampus baharu di negara Asia Tengah tersebut.
Perkembangan itu menimbulkan tanggapan bahawa Network School memilih untuk berpindah ke lokasi yang dianggap lebih sesuai dengan keperluan operasinya.
Kazakhstan merupakan sebuah negara majoriti Muslim yang mengamalkan sistem pemerintahan sekular.
Negara itu juga mempunyai hubungan diplomatik dan perdagangan dengan Israel sejak sekian lama.
Keadaan tersebut mungkin memudahkan Network School menerima peserta dari lebih banyak negara tanpa berdepan sensitiviti politik seperti yang berlaku di Malaysia.
Namun, perpindahan itu turut menimbulkan persoalan.
Sekiranya projek Network School benar-benar hanya sebuah program pendidikan atau komuniti teknologi, mengapakah tindakan penguatkuasaan lesen oleh pihak berkuasa tempatan dilihat sebagai alasan untuk menghentikan pelaburan bernilai ratusan juta ringgit?
Pelabur yang benar-benar menghormati negara tuan rumah sepatutnya membetulkan pelanggaran lesen, memohon kelulusan yang diperlukan dan meneruskan operasi secara sah.
Tindakan memindahkan projek selepas dikenakan penguatkuasaan memberi gambaran bahawa pematuhan undang-undang mungkin dianggap sebagai halangan, bukannya tanggungjawab.
Malaysia Tidak Menolak Pelaburan Digital
Malaysia dan Johor tidak sepatutnya dilihat sebagai menolak syarikat teknologi, pelabur digital atau komuniti antarabangsa.
Negara ini memerlukan pelaburan berkualiti, bakat teknologi, syarikat pemula, jurutera dan modal teroka untuk mengembangkan ekonomi masa hadapan.
Forest City sendiri memerlukan lebih banyak aktiviti ekonomi dan komuniti antarabangsa untuk berkembang.
Namun, keterbukaan terhadap pelaburan tidak bermaksud kerajaan perlu menyerahkan kuasa kepada pelabur.
Terdapat perbezaan besar antara membawa masuk komuniti teknologi dengan membina struktur sosial yang akhirnya mahu mendapatkan autonomi politik.
Terdapat juga perbezaan antara menerima insentif pelaburan dengan meminta kerajaan memberikan jaminan bahawa tindakan penguatkuasaan tidak akan dilakukan.
Pelaburan tidak boleh dijadikan alat untuk memaksa kerajaan mengetepikan undang-undang.
Kedaulatan Tidak Boleh Dibeli
Kegagalan operasi Network School di Forest City memberikan satu pengajaran yang penting.
Tidak kira betapa kayanya seseorang pelabur, betapa besar pengaruhnya di Silicon Valley atau betapa tinggi nilai pelaburan yang dijanjikan, dia masih tertakluk kepada undang-undang negara tempat dia beroperasi.
Sebelum bercita-cita membina sebuah “negara masa hadapan”, sesebuah organisasi perlu membuktikan bahawa ia mampu melakukan perkara paling asas, iaitu mendapatkan lesen premis dan mematuhi peraturan pihak berkuasa tempatan.
Malaysia perlu terus mengalu-alukan pelaburan asing yang membawa pekerjaan, teknologi dan pembangunan sebenar.
Namun, negara ini juga mesti tegas menolak sebarang usaha yang menggunakan pelaburan sebagai jalan belakang untuk mendapatkan kuasa, keistimewaan atau wilayah separa autonomi.
Modal boleh bergerak dari satu negara ke negara lain.
Tetapi kedaulatan, undang-undang dan hak rakyat tempatan tidak boleh dijual beli seperti saham syarikat teknologi.
Apa yang berlaku di Forest City membuktikan bahawa sekurang-kurangnya dalam kes ini, percubaan untuk beroperasi di luar kerangka undang-undang tempatan telah digagalkan.
Dan ketegasan tersebut mesti dikekalkan, bukan sahaja terhadap Network School, tetapi terhadap mana-mana pelabur korporat yang cuba meletakkan kekayaan mereka lebih tinggi daripada undang-undang negara.
